Anemia: profilaktyka, diagnostyka i kiedy iść do lekarza

Spadek formy, zadyszka na rozgrzewce, której wcześniej nie było, i ciągłe zmęczenie łatwo zrzucić na przetrenowanie. Tymczasem za takim obrazem nierzadko stoi niedokrwistość. Redakcja wyjaśnia, czym jest anemia, dlaczego sportowcy są na nią szczególnie narażeni, jak wygląda rzetelna diagnostyka i kiedy nie warto czekać z wizytą u lekarza.

Czym jest anemia i jakie ma odmiany

Anemia, czyli niedokrwistość, to stan, w którym we krwi jest zbyt mało hemoglobiny lub czerwonych krwinek, aby zapewnić tkankom odpowiednią podaż tlenu. Światowa Organizacja Zdrowia przyjmuje jako punkt odcięcia stężenie hemoglobiny poniżej 13 g/dl u dorosłych mężczyzn i poniżej 12 g/dl u kobiet niebędących w ciąży. Laboratoria w Polsce mogą stosować nieco inne zakresy referencyjne, dlatego wynik zawsze interpretuje się w kontekście konkretnej placówki.

Niedokrwistość nie jest samodzielną chorobą, lecz objawem. Najczęstszą przyczyną na świecie i w Europie jest niedobór żelaza. Rzadziej odpowiada za nią brak witaminy B12 lub kwasu foliowego, przewlekłe choroby zapalne, schorzenia nerek, zaburzenia wchłaniania, utrata krwi z przewodu pokarmowego czy choroby szpiku. Każda z tych przyczyn wymaga innego postępowania.

Lekarze dzielą anemie m.in. według wielkości krwinek. Anemia mikrocytarna, z małymi krwinkami, typowo wiąże się z niedoborem żelaza. Makrocytarna, z krwinkami powiększonymi, sugeruje niedobór B12 lub folianów, ale także nadużywanie alkoholu lub choroby wątroby. Normocytarna często towarzyszy chorobom przewlekłym albo świeżej utracie krwi.

Warto znać też pojęcie niedoboru żelaza bez anemii. To etap, na którym zapasy żelaza w organizmie są już wyczerpane, a hemoglobina wciąż mieści się w normie. U osób aktywnych fizycznie ten stan bywa przyczyną gorszej tolerancji wysiłku, choć morfologia na pierwszy rzut oka nie budzi zastrzeżeń.

Dlaczego osoby trenujące są w grupie ryzyka

Intensywny trening zwiększa zapotrzebowanie na żelazo i jednocześnie nasila jego straty. Część pierwiastka tracona jest z potem, część przez mikrokrwawienia z przewodu pokarmowego, typowe zwłaszcza dla biegaczy długodystansowych. U biegaczy opisywana jest też hemoliza związana z wielokrotnym uderzaniem stopy o podłoże, czyli rozpad krwinek w naczyniach stóp.

Ważną rolę odgrywa hepcydyna – hormon wątrobowy regulujący wchłanianie żelaza. Badania zespołu Peeling i współpracowników pokazały, że jej stężenie rośnie w ciągu kilku godzin po intensywnym wysiłku, co czasowo ogranicza przyswajanie żelaza z jelit. Dlatego posiłek bogaty w żelazo spożyty tuż po ciężkiej jednostce treningowej może być wykorzystany słabiej, niż się wydaje.

Szczególnie narażone są kobiety z obfitymi miesiączkami, osoby na diecie wegetariańskiej lub wegańskiej, zawodnicy w dyscyplinach z kategoriami wagowymi oraz każdy, kto przewlekle je za mało w stosunku do wydatku energetycznego. Niska dostępność energii, opisywana jako zespół RED-S, sprzyja zaburzeniom hormonalnym i pogarsza gospodarkę żelazem.

Oddzielną kwestią jest tzw. anemia sportowa, czyli rzekoma niedokrwistość z rozcieńczenia. U wytrenowanych osób objętość osocza rośnie szybciej niż masa krwinek, przez co hemoglobina w badaniu wypada niżej, choć całkowita ilość hemoglobiny w organizmie jest prawidłowa. To zjawisko fizjologiczne, które nie wymaga leczenia, ale może być mylone z prawdziwym niedoborem.

Diagnostyka: jakie badania mają sens

Podstawą jest morfologia krwi z rozmazem lub co najmniej z pełnym zestawem wskaźników czerwonokrwinkowych: hemoglobiną, hematokrytem, liczbą erytrocytów, MCV, MCH i RDW. Już sama morfologia pozwala lekarzowi wstępnie określić typ niedokrwistości i zaplanować kolejne kroki.

Najważniejszym wskaźnikiem zapasów żelaza jest ferrytyna. Niski wynik praktycznie przesądza o niedoborze. Trzeba jednak pamiętać, że ferrytyna jest też białkiem ostrej fazy – rośnie przy infekcji, stanie zapalnym i bezpośrednio po bardzo ciężkim wysiłku. Dlatego badanie najlepiej wykonać rano, po dniu lżejszego treningu lub odpoczynku, i w razie wątpliwości oznaczyć równolegle CRP.

Samo stwierdzenie niedoboru żelaza to dopiero połowa diagnozy. Lekarz powinien ustalić, skąd niedobór się wziął. U mężczyzn i u kobiet po menopauzie niewyjaśniona anemia z niedoboru żelaza jest wskazaniem do diagnostyki przewodu pokarmowego, ponieważ może być pierwszym objawem krwawienia, choroby trzewnej lub nowotworu jelita.

Nie zaleca się samodzielnego interpretowania pojedynczych wyników z pominięciem lekarza. Ta sama wartość ferrytyny może oznaczać co innego u nastoletniej zawodniczki, a co innego u mężczyzny w średnim wieku z przewlekłą chorobą zapalną. W Polsce morfologię i ferrytynę można wykonać na skierowanie lekarza POZ w ramach NFZ lub odpłatnie w laboratorium.

Profilaktyka na co dzień

Pierwszą linią obrony jest dieta. Żelazo hemowe z mięsa, podrobów i ryb wchłania się znacznie lepiej niż niehemowe z roślin strączkowych, pełnych ziaren czy zielonych warzyw. Osoby na diecie roślinnej mogą pokryć zapotrzebowanie, ale wymaga to świadomego planowania jadłospisu i łączenia produktów.

• Witamina C do posiłku – papryka, natka pietruszki czy owoce cytrusowe wyraźnie poprawiają wchłanianie żelaza niehemowego.
• Kawa i herbata z dala od posiłków – polifenole i taniny ograniczają przyswajanie; warto zachować odstęp około godziny.
• Wapń osobno – duże porcje nabiału lub suplement wapnia lepiej przyjmować w innym posiłku niż główne źródło żelaza.
• Odpowiednia podaż energii – przewlekły deficyt kaloryczny sprzyja niedoborom wielu mikroskładników jednocześnie.
• Regularne badania – u zawodników wyczynowych i kobiet z obfitymi miesiączkami kontrola morfologii i ferrytyny raz lub dwa razy w roku jest rozsądnym standardem.

Suplementacja żelaza „na wszelki wypadek” nie jest dobrym pomysłem. Nadmiar żelaza odkłada się w narządach, a u osób z hemochromatozą, chorobą genetyczną występującą w populacjach północnoeuropejskich, może prowadzić do uszkodzenia wątroby, serca i trzustki. Preparaty żelaza warto przyjmować wtedy, gdy niedobór został potwierdzony badaniami, a dawkę i czas leczenia ustala lekarz.

Badania Stoffel i współpracowników sugerują, że przyjmowanie doustnego żelaza co drugi dzień może zapewnić podobne lub lepsze frakcyjne wchłanianie niż codzienne dawki, przy mniejszej liczbie dolegliwości żołądkowych. To ciekawa obserwacja, ale schemat suplementacji powinien dobrać lekarz, a nie internetowy poradnik.

Profilaktyka obejmuje też rozsądne planowanie treningu. Unikanie chronicznego przeciążenia, dbałość o sen i okresy regeneracji pomagają utrzymać prawidłową gospodarkę hormonalną, w tym regulację hepcydyny.

Kiedy zgłosić się do lekarza

Do lekarza POZ warto pójść, gdy zmęczenie i spadek wydolności utrzymują się dłużej niż dwa–trzy tygodnie mimo odpoczynku, pojawia się bladość skóry i spojówek, łamliwość paznokci, wypadanie włosów, kołatanie serca lub zawroty głowy przy wstawaniu. Lekarz zleci podstawowe badania i oceni, czy potrzebna jest dalsza diagnostyka.

Pilnej konsultacji wymagają objawy alarmowe: smoliste stolce lub krew w stolcu, wymioty z krwią, bardzo obfite krwawienia miesiączkowe, nagła duszność, ból w klatce piersiowej, omdlenia, a także niezamierzona utrata masy ciała. W takich sytuacjach nie należy czekać na planowy termin – trzeba skorzystać z nocnej i świątecznej opieki zdrowotnej lub zadzwonić pod numer alarmowy 112.

Lekarz sportowy lub hematolog powinien być zaangażowany wtedy, gdy anemia nie ustępuje mimo leczenia, nawraca albo towarzyszą jej nieprawidłowości w innych liniach krwinek, na przykład w białych krwinkach lub płytkach. Podobnie należy postąpić przy podejrzeniu anemii makrocytarnej z objawami neurologicznymi, takimi jak mrowienie stóp czy zaburzenia równowagi.

Zawodnicy objęci kontrolą antydopingową powinni pamiętać, że dożylne podanie żelaza w objętości przekraczającej limit określony przez WADA wymaga uzasadnienia medycznego i może wymagać wniosku o wyłączenie dla celów terapeutycznych (TUE). Decyzję podejmuje lekarz, a Polska Agencja Antydopingowa udziela informacji na ten temat.

Wnioski redakcji

Anemia to objaw, a nie diagnoza. U osób trenujących najczęściej wynika z niedoboru żelaza, ale jej przyczyna zawsze wymaga wyjaśnienia, szczególnie u mężczyzn i kobiet po menopauzie.

Morfologia z ferrytyną i CRP, wykonana w odpowiednim momencie względem treningu, daje znacznie więcej informacji niż sama hemoglobina. Wynik powinien interpretować lekarz, uwzględniając tryb życia i obciążenia sportowe.

Najlepszą profilaktyką jest zbilansowana dieta z odpowiednią podażą energii, mądre łączenie produktów i regularne badania kontrolne. Żelazo w tabletkach to lek na potwierdzony niedobór, nie codzienny dodatek „dla zdrowia”.

Jeśli temat jest dla Ciebie istotny, polecamy również nasze materiały o niskiej dostępności energii u sportowców, o witaminie B12 na diecie roślinnej oraz o tym, jak przygotować się do badań krwi.

Bibliografia

1. Peeling P, Dawson B, Goodman C, Landers G, Trinder D. Athletic induced iron deficiency: new insights into the role of inflammation, cytokines and hormones. Eur J Appl Physiol. 2008;103(4):381–391.
2. Sim M, Garvican-Lewis LA, Cox GR, et al. Iron considerations for the athlete: a narrative review. Eur J Appl Physiol. 2019;119(7):1463–1478.
3. Stoffel NU, Cercamondi CI, Brittenham G, et al. Iron absorption from oral iron supplements given on consecutive versus alternate days and as single morning doses versus twice-daily split dosing in iron-depleted women. Lancet Haematol. 2017;4(11):e524–e533.
4. Camaschella C. Iron-deficiency anemia. N Engl J Med. 2015;372(19):1832–1843.
5. Mountjoy M, Sundgot-Borgen J, Burke L, et al. International Olympic Committee (IOC) consensus statement on relative energy deficiency in sport (RED-S): 2018 update. Br J Sports Med. 2018;52(11):687–697.
6. World Health Organization. Haemoglobin concentrations for the diagnosis of anaemia and assessment of severity. Geneva: WHO; 2011.
7. Snook J, Bhala N, Beales ILP, et al. British Society of Gastroenterology guidelines for the management of iron deficiency anaemia in adults. Gut. 2021;70(11):2030–2051.